„Zgodność z DNSH" (Do No Significant Harm) – Nowy Wymóg w Dotacjach
Zasada DNSH (Do No Significant Harm, czyli „nie czyń poważnych szkód”) to wymóg unijny oznaczający, że każdy projekt finansowany z funduszy europejskich w perspektywie 2021-2027 musi wykazać, że nie wyrządza znaczących szkód żadnemu z sześciu celów środowiskowych określonych w Taksonomii UE. Od 2022 roku zgodność z DNSH jest obowiązkowa dla wszystkich projektów w ramach Krajowego Planu Odbudowy (KPO) oraz większości programów z nowej perspektywy finansowej, co w praktyce oznacza dodatkową sekcję we wniosku o dofinansowanie i konieczność udokumentowania braku negatywnego wpływu na środowisko.
Czym jest zasada DNSH i dlaczego musi ją spełnić Twój projekt
Zasada DNSH wynika z art. 17 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/852 w sprawie ustanowienia ram ułatwiających zrównoważone inwestycje, zwanego Taksonomią UE. To fundament europejskiego Zielonego Ładu (European Green Deal), który ma zapewnić, że publiczne środki unijne nie finansują działań szkodzących środowisku naturalnemu, nawet jeśli projekt przynosi korzyści gospodarcze.
W obliczu globalnych zmian klimatycznych, zanieczyszczenia powietrza, wody i ziemi, utraty różnorodności biologicznej oraz degradacji ekosystemów, Unia Europejska podjęła decyzję o wbudowaniu wymogów środowiskowych bezpośrednio w kryteria oceny projektów dotacyjnych. Zasada DNSH ma na celu zapewnienie, że wszelkie działania związane z inwestycjami i rozwojem infrastrukturalnym są realizowane w sposób, który wnosi istotny wkład w łagodzenie lub adaptację do zmian klimatu, równocześnie nie wyrządzając poważnych szkód względem pozostałych celów środowiskowych.
Skąd się wzięło DNSH – KPO, Taksonomia UE i fundusze 2021-2027
Zasada DNSH została wprowadzona do polskiego systemu dotacji wraz z Krajowym Planem Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), który został poddany szczegółowej analizie pod kątem spełniania zasady „nie czyń poważnych szkód” środowisku. Wymóg ten wynika z Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/241 z dnia 12 lutego 2021 r. ustanawiającego Instrument na Rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności.
W nowej perspektywie finansowej 2021-2027 do kryteriów oceny projektów ubiegających się o fundusze UE wprowadzono zgodność z DNSH jako element obowiązkowy. Dotyczy to programów regionalnych (np. Fundusze Europejskie dla Wielkopolski, Fundusze Europejskie dla Pomorza), programów krajowych (FENG, FEnIKS, FERS, FERC, FEPW) oraz wszystkich projektów współfinansowanych z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji.
Analiza zgodności z zasadą DNSH jest przeprowadzana najpierw na poziomie całego programu operacyjnego (ex-ante), a następnie dla każdego indywidualnego projektu w momencie składania wniosku o dofinansowanie. Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej prowadzi w latach 2025-2026 ocenę spełniania zasady DNSH dla KPO, w tym komponentu RePower EU, w związku z jego rewizją.
Sześć celów środowiskowych – kompletna lista z wyjaśnieniem
Cel 1: Łagodzenie zmian klimatu
Cel ten zakłada zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych (GHG) lub zwiększenie ich pochłaniania. DNSH oznacza, że projekt nie może prowadzić do wzrostu emisji GHG ani utrudniać osiągnięcia neutralności klimatycznej UE do 2050 roku. W praktyce każdy projekt inwestycyjny musi wykazać, że nie spowoduje znaczącego wzrostu emisji dwutlenku węgla w porównaniu do stanu bazowego.
Cel 2: Adaptacja do zmian klimatu
Ten cel dotyczy zwiększenia odporności na negatywne skutki zmian klimatu – powodzie, susze, fale upałów, ekstremalne zjawiska pogodowe. Projekt nie może zwiększać podatności na te zagrożenia ani negatywnie wpływać na adaptację innych podmiotów lub obszarów. Wymaga się tutaj przeprowadzenia analizy ryzyk klimatycznych i wdrożenia odpowiednich rozwiązań adaptacyjnych (np. retencja wody opadowej, zieleń urbańcza, odporna infrastruktura).
Cel 3: Zrównoważone wykorzystywanie zasobów wodnych i morskich
Projekt musi wykazać, że nie pogarsza dobrego stanu lub potencjału ekologicznego zbiorników wodnych, nie powoduje nadmiernego zużycia wody pitnej ani nie przyczynia się do zanieczyszczenia wód powierzchniowych lub podziemnych. Dotyczy to zarówno fazy realizacji (np. pobór wody do celów budowlanych), jak i eksploatacji inwestycji.
Cel 4: Przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym
Cel ten wymaga minimalizacji wytwarzania odpadów, maksymalnego wykorzystania surowców wtórnych oraz projektowania produktów i budynków z myślą o ich ponownym wykorzystaniu lub recyklingu. Projekty muszą wykazać zgodność z hierarchią postępowania z odpadami (zapobieganie, przygotowanie do ponownego użycia, recykling, odzysk, unieszkodliwianie jako ostateczność).
Cel 5: Zapobieganie zanieczyszczeniom i ich kontrola
Projekt nie może prowadzić do znaczącego zwiększenia emisji zanieczyszczeń do powietrza, wody lub gleby. Wymaga się tutaj przestrzegania norm emisyjnych, stosowania najlepszych dostępnych technologii (BAT) oraz kontroli hałasu i wibracji oddziałujących na otoczenie.
Cel 6: Ochrona i odbudowa bioróżnorodności i ekosystemów
Ten cel chroni gatunki chronione, obszary Natura 2000, parki narodowe, rezerwaty oraz tereny o wysokiej wartości przyrodniczej. Projekt nie może prowadzić do pogorszenia stanu siedlisk przyrodniczych, zakłócać gatunków chronionych ani przyczyniać się do degradacji ekosystemów.
Dwuetapowa ocena DNSH – screening i ocena merytoryczna
Proces oceny zgodności z DNSH przebiega w dwóch etapach. Etap 1 (screening) polega na wykonaniu wstępnej oceny, czy planowane działanie może mieć przewidywalny negatywny wpływ na któryś z celów środowiskowych. W tym pierwszym etapie analizujesz dla poszczególnych celów środowiskowych, czy dany projekt wymaga przeprowadzania oceny merytorycznej na etapie 2, czyli czy projekt ze względu na swój charakter nie ma znaczącego lub żadnego przewidywanego wpływu na dany cel środowiskowy.
Jeśli na etapie screeningu stwierdzisz, że projekt nie ma żadnego wpływu na dany cel (np. projekt digitalizacyjny nie wpływa na zasoby wodne), możesz oznaczyć ten cel jako „bez wpływu” i nie musisz przeprowadzać dalszej oceny. Etap 2 (ocena merytoryczna) jest wymagany dla tych celów środowiskowych, które mogą być potencjalnie dotknięte przez Twój projekt.
Aby potwierdzić, że dany projekt spełnia wymagania zasady DNSH na etapie 2, musisz zapoznać się ze szczegółowymi technicznymi kryteriami kwalifikacji wskazanymi w Rozporządzeniu delegowanym Komisji UE 2021/2139. Dokument ten określa warunki, na jakich działalność gospodarcza kwalifikuje się jako niewyrządzająca poważnych szkód względem żadnego z celów środowiskowych, a kryteria te różnią się w zależności od rodzaju (kategorii) ocenianych działań i projektów.
Jak MŚP udowadnia zgodność bez kosztownych certyfikatów
Mikro, małe i średnie przedsiębiorstwa często obawiają się, że wykazanie zgodności z DNSH wymaga zakupu drogich audytów, certyfikatów środowiskowych czy specjalistycznych ekspertyz. W praktyce zgodność można wykazać w prostszy sposób, wykorzystując dokumenty, które przedsiębiorca już posiada lub może łatwo uzyskać.
Do podstawowych dowodów zgodności należą: decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach (jeśli projekt wymaga OOŚ), pozwolenie na budowę z zapisami dotyczącymi ochrony środowiska, karty charakterystyki zakupionych materiałów i substancji, deklaracje zgodności maszyn i urządzeń z normami emisyjnymi, oświadczenia dostawców o parametrach ekologicznych produktów. Jeśli inwestujesz w budynek, wystarczą obliczenia zapotrzebowania na energię, projekt budowlany z rozwiązaniami w zakresie gospodarki odpadami i wodno-ściekowej oraz dokumentacja rozliczeniowa potwierdzająca wykorzystanie materiałów o określonych parametrach.
Dla projektów nieinwestycyjnych (np. szkolenia, doradztwo, digitalizacja) wykazanie zgodności jest jeszcze prostsze – często wystarczy złożyć oświadczenie, że działanie nie ma bezpośredniego wpływu fizycznego na środowisko i wyjaśnić, dlaczego projekt nie może wyrządzić szkody żadnemu z sześciu celów. Kluczem jest logiczne i konkretne uzasadnienie, poparte charakterem działalności, a nie formalne certyfikaty.
Praktyczne pytania kontrolne dla różnych typów projektów
Projekty budowlane i infrastrukturalne
Dla inwestycji budowlanych kluczowe pytania kontrolne obejmują:
- Czy budynek/infrastruktura osiąga parametr zużycia energii pierwotnej (EP) niższy o co najmniej 10% od wymagań krajowych?
- Czy zastosowano materiały o niskiej emisyjności (klasa emisyjności E1 lub lepsza)?
- Czy projekt przewiduje instalację odnawialnych źródeł energii lub podłączenie do sieci ciepłowniczej niskoemisyjnej?
- Czy przeprowadzono analizę ryzyka klimatycznego dla lokalizacji (zagrożenie powodziowe, suszowe, termiczne)?
- Czy teren inwestycji nie znajduje się na obszarze chronionym (Natura 2000, parki, rezerwaty)?
- Czy zapewniono zagospodarowanie minimum 70% odpadów budowlanych przez recykling lub ponowne wykorzystanie?
- Czy projekt przewiduje retencję wody deszczowej i zieleń biologicznie czynną?
Zakup maszyn i technologii produkcyjnych
Dla projektów dotyczących modernizacji linii produkcyjnych lub zakupu maszyn:
- Czy nowe urządzenia spełniają wymogi dyrektywy ErP (ekoprojekt) lub posiadają certyfikat Energy Star?
- Jaka jest klasa energetyczna zakupionych maszyn (preferowane A+++ lub równoważne)?
- Czy producent dostarczył deklarację zgodności z normami emisyjnymi BAT (najlepsze dostępne techniki)?
- Czy technologia zmniejsza zużycie surowców lub wody w przeliczeniu na jednostkę produkcji w porównaniu do dotychczasowej?
- Czy proces produkcyjny generuje odpady nadające się do recyklingu i czy przewidziano ich segregację?
- Czy zakupione urządzenia zawierają substancje objęte rozporządzeniem REACH jako szczególnie niebezpieczne?
Projekty IT, digitalizacyjne i usługowe
Dla projektów niematerialnych pytania upraszczają się:
- Czy projekt wymaga budowy nowej infrastruktury fizycznej (centra danych, serwerownie) – jeśli tak, stosują się pytania jak dla projektów budowlanych
- Czy zakupiony sprzęt IT posiada certyfikaty środowiskowe (Energy Star, EPEAT, TCO)?
- Czy polityka zakupowa preferuje urządzenia o wydłużonym cyklu życia i możliwości naprawy?
- Czy projekt przewiduje właściwą utylizację zużytego sprzętu elektronicznego zgodnie z wymogami WEEE?
- Czy oprogramowanie/system optymalizuje zużycie energii lub surowców w procesach biznesowych?
Narzędzia do samooceny DNSH – co jest dostępne dla wnioskodawców
Na polskim rynku dostępne są specjalistyczne narzędzia wspomagające ocenę zgodności z DNSH. AthDNSH to aplikacja webowa, która w prosty sposób przeprowadza użytkownika przez ocenę inwestycji względem zgodności z zasadą DNSH. Narzędzie to jest szczególnie pomocne dla inwestorów poszukujących wsparcia w realizacji inwestycji oraz dla biur projektowych i architektów, którzy chcą wesprzeć swoich klientów w tym zakresie.
Aplikacja oferuje profesjonalną i szybką ocenę inwestycji, wskazówki podczas wypełniania danych do badania, bazę wiedzy z dostępem do artykułów branżowych oraz wydruk z oceną DNSH inwestycji w formie pliku PDF gotowego do załączenia do wniosku o dofinansowanie. AthDNSH jest dostępna w wariancie kwartalnym i rocznym.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska udostępnia również bezpłatne wytyczne dotyczące stosowania zasady DNSH oraz komunikat Komisji Europejskiej w sprawie wytycznych technicznych. Dokumenty te zawierają szczegółowe kryteria kwalifikacji dla różnych kategorii działań gospodarczych i stanowią punkt odniesienia przy wypełnianiu sekcji DNSH we wniosku.
Wielu operatorów programów regionalnych organizuje szkolenia i webinary dotyczące praktycznego stosowania DNSH, udostępnia wzory dokumentów oraz listy kontrolne dla poszczególnych typów projektów. Warto skorzystać z tych materiałów przed rozpoczęciem wypełniania wniosku, ponieważ oszczędzają one czas i minimalizują ryzyko błędów formalnych.
Najczęstsze błędy powodujące odrzucenie wniosku
Analiza wdrażania zasady DNSH w programach regionalnych zidentyfikowała szereg problemów prowadzących do odrzucenia wniosków lub konieczności ich wielokrotnej korekty. Błąd nr 1: Ogólnikowe opisy – wnioskodawcy piszą „projekt będzie proekologiczny” zamiast konkretnie opisać, JAK i za pomocą jakich rozwiązań technicznych projekt spełnia wymogi. Poprawnie: opisz precyzyjnie zastosowane technologie, materiały, parametry energetyczne z podaniem wartości liczbowych.
Błąd nr 2: Brak konkretnych dowodów – odwoływanie się do ogólnych przepisów prawa bez załączenia faktycznych dokumentów projektu. Poprawnie: załącz konkretne dokumenty – decyzje, pozwolenia, audyty, karty katalogowe urządzeń, deklaracje zgodności dostawców.
Błąd nr 3: Pomijanie niektórych celów – skupienie się tylko na wybranych celach środowiskowych, podczas gdy ocena musi być przeprowadzona dla wszystkich sześciu celów, nawet jeśli wpływ jest neutralny. Nieuzupełnienie któregokolwiek z celów automatycznie dyskwalifikuje wniosek.
Błąd nr 4: Rozpoczęcie projektu przed oceną DNSH – wnioskodawcy czasem przeprowadzają inwestycję, a dopiero później starają się ją „podciągnąć” pod wymogi DNSH. Tymczasem ocena DNSH musi być przeprowadzona na etapie planowania i projektowania, aby móc wprowadzić ewentualne korekty.
Błąd nr 5: Nieposiadanie odpowiednich dokumentów do raportowania – brak wyników audytów energetycznych, nadzorów przyrodniczych, pomiarów emisji czy dokumentacji powykonawczej uniemożliwia wykazanie zgodności na etapie rozliczenia projektu. Monitoring DNSH trwa przez cały cykl życia projektu, a nie kończy się na zatwierdzeniu wniosku.
Błąd nr 6: Traktowanie DNSH jako biurokratycznej formalności – w wielu regionach DNSH bywa traktowane wyłącznie jako checkbox do odznaczenia, podczas gdy wymaga rzeczywistego zaprojektowania inwestycji w sposób minimalizujący szkody środowiskowe. Zamiast spełnienia konkretnych kryteriów i przedłożenia określonej dokumentacji, często składane są wyłącznie ogólne oświadczenia wnioskodawcy, co może prowadzić do przyznawania funduszy projektom niespełniającym unijnych wymogów środowiskowych.
Błąd nr 7: Pomijanie całego zakresu projektu – analiza zgodności z zasadą DNSH dotyczy całego zakresu przedsięwzięcia objętego wnioskiem, a nie tylko części, dla której planowane jest uzyskanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach. Przedstawione dowody dla poszczególnych celów powinny uwzględniać cały zakres objęty wnioskiem o dofinansowanie, włącznie z fazą likwidacji infrastruktury po zakończeniu jej eksploatacji.
Monitoring i sprawozdawczość – DNSH nie kończy się na zatwierdzeniu wniosku
Proces oceny zgodności nie kończy się w momencie złożenia wniosku o dofinansowanie projektu, ale wymaga ciągłego monitorowania w trakcie realizacji i sprawdzania, czy deklarowane parametry i działania zostały wykonane zgodnie z założeniami. W przypadku zmian w projekcie (np. zmiana technologii, dostawcy, parametrów technicznych) beneficjent ma obowiązek dokonania ponownej analizy DNSH i zgłoszenia jej instytucji zarządzającej.
Kluczowym etapem jest rozliczenie projektu i dostarczenie dokumentacji, która potwierdzi zrealizowanie inwestycji w zgodzie z zasadą DNSH. Należy zachować wszystkie dokumenty potwierdzające spełnienie kryteriów: protokoły odbioru robót, certyfikaty zakupionych materiałów i urządzeń, wyniki pomiarów emisji, raporty z nadzoru przyrodniczego, audyty energetyczne po realizacji, dokumentację zagospodarowania odpadów budowlanych.
Instytucje zarządzające programami przeprowadzają kontrole na miejscu, podczas których weryfikują rzeczywiste parametry zrealizowanej inwestycji w odniesieniu do deklaracji złożonych we wniosku. Stwierdzenie niezgodności może skutkować odmową refundacji części kosztów lub wymogiem zwrotu już wypłaconego dofinansowania. Dlatego kluczowe jest prowadzenie rzetelnej dokumentacji na każdym etapie „życia” inwestycji: przygotowania, realizacji, utrzymania i eksploatacji oraz ewentualnej likwidacji.